slide show
 
Điều cần có của người dịch thuật

Admin tình cờ tìm được bài này rất hay trên internet, nay chuyển vô đây cho anh chị em đọc lại, cá nhân mình thấy ông này nói rất chuẩn, chuẩn đến từng chi tiết.

Tôi nói đùa:
- Chính vì thế mà nhà xuất bản người ta mới chịu bỏ tiền ra thuê người dịch lại!

Một lát sau tôi nói lại:
- Nói như ông cũng có phần đúng, bởi nhà văn đã quen với cách lựa chọn chữ nghĩa, và "chuyên dùng" từ ngữ rồi, nên cách hành văn của họ cũng suôn sẻ hơn, câu văn của họ cũng mạch lạc, thông thuận hơn... nhưng nói như ông, có thể là chưa hoàn toàn đúng, tôi e rằng, những nhà phiên dịch, dịch tiểu thuyết người ta sẽ nổi đóa lên mất. Nếu như những người chuyên nghề phiên dịch ấy, người ta có trình độ văn học, có kiến thức xã hội đủ dùng, hoặc phong phú, rộng lớn, lại có trình độ vững vàng về ngoại ngữ thì bản dịch của người ta, tôi chắc chắn hay hơn, đúng hơn hẳn những nhà văn có kiến thức "hẹp hòi" và trình độ Trung văn "hạn chế". Cái tiêu chuẩn "nhà văn" cũng chỉ có tác dụng phần nào đó thôi, chứ chưa là cái "đinh gỉ" gì đâu nhé! Cho nên theo tôi, muốn có được một bản dịch hay, một bản dịch đúng, đặc biệt một bản dịch "phơi bày" được cái cốt cách, cốt lõi của tác giả, thì cần phải có những điều kiện tiêu chuẩn khác, bởi tôi thường gặp, những câu, những chữ, cũng như ở Việt Nam ta thôi, tác giả đó, "viết vậy mà không phải vậy", mình phải "moi ra" những ẩn ý, những "câu nói thứ hai", đằng sau những câu nói thứ nhất trần trần ra đó. Song lại không được phép "phơi bày", "câu thứ hai" thành câu thứ nhất mà vẫn phải để nó nằm ẩn sau "câu thứ nhất" trong bản dịch của mình vậy.

- Vậy theo ông, đó là những điều kiện, tiêu chuẩn nào? – Nhà văn bạn tôi hỏi.
- Tôi đã từng "hân hạnh" được mấy nhà báo trẻ, chả biết bị ai xui, đến phỏng vấn tôi, đúng những điều ông vừa hỏi. Và tôi đã trả lời như thế này: Điều kiện "cần và đủ" cho một người dịch sách văn học, nếu nói thật ngắn, thật gọn, thì nó nằm trong hai chữ: "Nhuần nhuyễn". Nhuần nhuyễn "tiếng" của người ta, và nhuần nhuyễn "tiếng" của mẹ đẻ mình. Nhuần nhuyễn tiếng của người ta giúp mình hiểu biết được mọi ngữ nghĩa, mọi góc cạnh, mọi "ý mờ" "ý tỏ" của mỗi chữ, mỗi câu, mỗi đoạn, thậm chí trong cả tên riêng của nhân vật, mà tác giả người ta dùng, còn nhuần nhuyễn tiếng mẹ đẻ giúp mình chọn được chữ đúng nghĩa, từ ngữ hay, trúng ý, sát nghĩa của tác giả, bởi trong tiếng Việt cũng như trong tiếng Trung Quốc, vẫn chỉ là một chữ, một cách viết, nhưng lại mang nhiều nghĩa khác nhau. Mỗi bên, tôi chỉ xin đưa ra một chữ làm ví dụ: Chữ "Can" ở Việt Nam chẳng hạn, nó có nghĩa trong thiên can, địa can, can gián, can đảm, can qua, can án, can vải, thậm chí cả những nghĩa phiên âm từ tiếng Pháp như can si, can bản đồ, can đựng nước, cầm cây can, vân vân, hay một chữ "đả" của Trung Quốc chẳng hạn, nó có rất nhiều nghĩa khác nhau, thí dụ như đánh (ẩu đả, đả đảo), kiện cáo, đan (len), kể từ đó, đi mua (rượu, nước mắm...), đánh bắt (cá, chim...), gạt thành (phái hữu, địa chủ)... kể cả nghĩa là một tá, 12 chiếc, (âm đọc có khác đi)... nhiều lắm, tất cả có tới 25 nghĩa khác nhau... Anh không "nhuần nhuyễn", dịch sai là cái chắc! Ngoài ra, tôi còn đưa thêm ra một "tiêu chuẩn", ấy là nắm bắt được phong tục, tập quán của đất nước ấy, cùng toàn cảnh xã hội, mà tác giả đã đặt tác phẩm mình vào. Và nếu như, bản thân người dịch được chứng kiến, được đằm mình, được "thân chinh bách chiến" trong những phong tục tập quán đó, thì thật "tuyệt vời, trên cả tuyệt vời". Tất nhiên, đây không phải là một "tiêu chuẩn" bắt buộc, vì có được nó là vô cùng khó, nhưng nếu có được, người dịch sẽ thấy dễ dàng, thoái mái, yên tâm hơn trong khi làm việc. Lại xin nêu một thí dụ về điều tôi vừa nói:

Khi tôi dịch cuốn tiểu thuyết Ngõ Gái Trinh của Tiếu Thạch, (Nhà xuất bản đem in, đổi tên là Trở về, và in nhầm tên tác giả là Tiểu Thạch, một nhà xuất bản khác khi tái bản, lại đổi tên là Ngõ Gái Ngoan (?), trong đó có một chi tiết: Bà hàng xóm sang chơi, nhà không có ghế, bà chủ nói: "Thôi mời bà ngồi lên giường". Bà khách đáp: "Ngồi giường càng ấm chân". Nếu cứ dịch nguyên văn như thế, tôi e rằng đọc tới đây, sẽ có độc giả hỏi: Tại sao ngồi trên giường lại ấm chân? Không, không dịch sai, nhưng đúng là có vẻ vô lý thật, cho nên tôi phải thêm chú thích, để "cứu vãn tình thế", bởi tôi đã biết những "chiếc giường ấm chân" như thế, ở vùng nông thôn giá lạnh của Trung Quốc. Gọi là giường, chẳng qua chỉ để mang được nghĩa là "nơi ngủ", chứ nó khác hẳn với cái giường ở bên ta, không có chân giường, không có gầm giường, nó là một cái bục hoặc bệ cao, được xây bằng gạch, hoặc đắp bằng đất, có khi kéo dài hết cả ngôi nhà, (ở những gia đình nông dân nghèo, thường cả vợ chồng bố, vợ chồng các con, cùng cả trẻ con, đều chia nhau, ngủ chung trên "chiếc giường dài" này), ở giữa để rỗng, rồi bắt khói bếp luồn qua đó, trước khi thoát ra bên ngoài, lợi dụng hết những nhiệt lượng dư của bếp khi đun nấu, sưởi ấm giường, ngủ cho đỡ rét. Làm được cái chú thích về "cái giường", về sự "ấm chân" như thế, tôi thấy "yên tâm" hơn, thậm chí có tinh thần "trách nhiệm" với độc giả hơn, bởi thế nào cũng có độc giả, chưa hề biết "mồm ngang mũi dọc", cái dịch là "giường" ấy, nó như thế nào.

 

Mới đây, tôi có tới một nhà xuất bản, gặp một anh bạn làm biên tập ở đó, để lĩnh nhuận bút một truyện ngắn tôi dịch, in trên tờ tạp chí của nhà xuất bản, do anh phụ trách, vì là "truyện dịch" nên chúng tôi nói đến chuyện "dịch thuật"... Chợt anh bạn kêu lên với tôi:
- Nói thật với ông, chúng tôi ở đây, "xin cạch" cái nhà ông X...X...

Tôi biết ông X...X...là người đã dịch khá nhiều sách, đã in ra khá nhiều, và cùng đã từng được khen là "dịch khá", cho nên tôi không hiểu vì lẽ gì mà ông bạn tôi đây lại "xin cạch", tôi hỏi:
- Vì cái nhẽ gì mà "cạch"?
- Ai đời, ký hợp đồng dịch với nhà xuất bản chúng tôi xong, ông ấy xé sách ra thành hàng chục phần, đem thuê sinh viên ngoại ngữ thất nghiệp dịch, dịch xong, ông trộn tất cả lại, không thèm sửa chữa, không thèm hiệu đính, kể cả việc không thèm đọc lại lấy một lần, đem nộp cho nhà xuất bản, coi như mọi việc "dịch thuật" đã hoàn tất, có thể "rủ áo, khoanh tay" chờ lĩnh nhuận bút...
- Làm sao ông biết được tất cả những điều đó? – Tôi hỏi
- Bởi vì, trong khi làm biên tập, chúng tôi phát hiện, có anh, có chị, gặp phải chỗ khó dịch, đã bỏ trống, một trang, vài trang, thậm chí cả chục trang không dịch, thế có chết chúng tôi không?

Tôi nói:
- Nếu đúng như vậy, cạch là phải, không những cạch một lần, mà là cạch vĩnh viễn nữa kia! Thật là quá đáng, không tưởng tượng nổi...

Bạn tôi nói:
- Chẳng lẽ chuyện như thế mà tôi dám vu khống cho ông ta ư?

Tôi nói thêm:
- Chuyện ông ta đi thuê dịch rẻ, bóc lột "cánh sinh viên" nghèo túng, thất nghiệp, trong cơ chế thị trường, lấy chênh lệch, ăn chặn lẫn nhau, tôi "chấp nhận quy luật", không thèm tính, nhưng đứng riêng về mặt văn chương, dịch thuật, rất thuần túy mà nói, thì điều đó cũng hoàn toàn, không có bất cứ một chút lý do nào, để mà chấp nhận được. Tôi xin nói rõ với ông thế này, với một anh sinh viên, dịch sách, gặp chữ mới – còn chưa học tới – gặp chữ cũ – được học rồi – nhưng lại chưa hiểu biết hết nghĩa sâu, nghĩa xa của nó – điều này là lẽ đương nhiên – thì cái sai cũng lại là một lẽ đương nhiên, nhưng ở đây, tôi cứ công nhận đấy là những sinh viên giỏi, dịch không sai một chữ, một nghĩa nào, đúng tất, đúng đến cả từng dấu chấm, dấu phẩy, dấu than... nhưng cái chết ở là ở chỗ, văn phong thì mỗi người mỗi khác nhau, nếu không, thì làm gì còn có cái thứ gọi là "cá nhân chủ nghĩa" được nữa, vậy mà năm, mười cái thứ văn phong ấy trộn thành "một văn phong" của cuốn sách, của một tác giả, thì ông – hoặc bà – tác giả ấy, đâu còn là "mình" nữa? Một thứ văn phong hổ lốn, bát nháo, như thế là "phá sách" của người ta chứ đâu còn là "dịch sách" của người ta? Khắt khe nữa mà nói: Nhiều khi văn phong của người dịch, không phù hợp với văn phong của tác giả, cũng làm "hỏng sách" của người ta nữa là. Có lẽ chính vì điều này, mà nhiều dịch giả đã phải lựa chọn tác giả mà dịch, chứ không làm việc theo kiểu, cứ có bất kỳ cuốn sách nào trong tay, là ngay "tắp lự", dịch cuốn đó. "Cách" dịch thuật vô trách nhiệm với nhà xuất bản, kể cả với bản thân, đặc biệt là với độc giả như thế, đúng là nên "cạch" thật!

Điều "cần có" của một người dịch thuật, theo tôi, còn một "cái sự" nữa, đó là sự "tự biết mình", tự biết "trình độ" của mình làm được cái gì, cái gì không làm được, không nên bạ cái gì cũng chủ quan mà làm liều, rồi đi đến đổ vỡ, "không gì cứu vãn nối"... Tôi nhớ có một lần, bỗng nhiên, có tới ba cụ "lão thành", cất công từ một huyện ngoại thành Hải Phòng, lên Hà Nội, tìm đến đúng số nhà tôi, "xin gặp", đưa cho tôi một bài văn bia bằng tiếng Việt, nhờ tôi dịch thành văn bia chữ Hán, để về khắc vào "bia đá", dựng ở một ngôi đình, hay một ngôi chùa gì đó, mà xã các cụ vừa dựng xong. Khốn nạn thân tôi chưa? Khi đi học, tôi chỉ được học có "Bạch Thoại", nào tôi đâu có được học "Hán học" với "Hà Nội học", "Hải Phòng học" gì cho cam, làm sao tôi có thể dịch văn bia được? Tôi dứt khoát từ chối... Tôi chỉ các cụ sang bên Viện Hán Nôm, bên ấy, người ta "chuyên môn" làm việc này, có thể sẽ giúp được các cụ...

Khi tiễn các cụ đi, tôi còn dặn thêm:
- Các cụ chỉ nên tìm sang Viện Hán Nôm, ở đấy, có nhiều người giỏi, người ta mới giúp được, chứ các cụ không nên chỉ "nghe đồn", "nghe mách", rồi tìm tới, dễ hỏng việc lắm đấy. Xin nói thực, tôi biết có người "trình độ còn thua xa tôi", song nếu "vời tới", là họ nhận "làm giúp" ngay lập tức, mà lại còn "ba hoa chích chòe", trăm thứ, cho các cụ phải "tin sát đất" nữa là khác, bởi họ chẳng cần biết trăm năm bia đá có mòn đi hay không, cái hỏng của họ có được xóa đi hay không? Nhưng họ lại biết rất chính xác rằng, họ sẽ moi được tiền trong hầu bao các cụ! Có nhiều người dịch thuật, không có "lương tâm nghề nghiệp"!

Còn một điều nữa, nhiều lúc tôi cứ phân vân tự hỏi, những người dịch sách văn chương Trung Quốc, có cần phải biết làm thơ, làm câu đối, không nhỉ - ý tôi muốn nói ở đây là biết về vần điệu, bằng trắc, đăng đối? Bởi một lẽ rằng, trong văn chương Trung Quốc, ta thường gặp rất nhiều ca dao, lời bài hát cổ, rồi từ, thơ, phú... và cả câu đối nữa, mà những cái đó lại rất cần "vần vèo", rất cần "đối nhau chan chát", nghe thế, "nó mới sướng con nhĩ", nếu như, có được, một bài thơ Trung Quốc dịch thành một bài thơ Việt Nam, có vần, có điệu – như những nhà thơ dịch thơ – những câu đối dịch "đúng phong cách", bằng trắc, chữ nghĩa, đâu ra đấy, thì còn thích thú nào hơn? Song tôi lại cho rằng, đòi hỏi thế là quá cao, trong thực tế, có rất ít người làm nổi, đạt tới... Thôi thì, trong "hoàn cảnh khó khăn", lại theo tôi, ta cứ chép nguyên văn trước, cho người biết chữ Hán thưởng thức. Một người chỉ được học "Bạch Thoại" như tôi, dịch thành âm Hán, cũng đã là phải qua một "cửa tử" rồi - Sau đó, ta dịch nghĩa cho thật cặn kẽ, chính xác, cũng đã "tàm tạm" chấp nhận được, không ai nỡ chê trách gì nhiều...

Nhưng tôi lại phản đối, vâng, rất phản đối, cái "kiểu cách", người dịch "làm ra vẻ" ta cũng biết "dịch thơ", nhưng cả "bài thơ" chẳng thấy có "cái vần" nào, dù là vần bằng hay vần trắc, thi thoảng cũng có được cái vần, nhưng chẳng qua chỉ là do "may mờ", "thuận miệng", mà có được, chứ không phải "cố tình" tìm vần cho nó. Ai đời, dịch thành thơ "lục bát" mà cũng không có vần, thì "bố ai mà chịu được"? Nhất là, những câu thơ lục bát, không cần vần như thế, trong phim truyền hình, được người dịch trực tiếp, người thuyết minh, lấy giọng, véo von, điệu đà, ngâm theo phim... thì nghe mới chối tai làm sao chứ? Vừa nghe mà vừa buồn cười, vừa tức cả "cái... mình", còn lòng dạ đâu mà theo dõi nội dung phim của "nhà đài" phát để "tuyên truyền, giáo dục"?

Tất nhiên, chỉ một bài này, tôi chưa trình bày được hết ý tôi, nhưng dù sao tôi cũng đã nói được những ý chính của mình. Tôi hy vọng, còn được trình bày thêm, trong một bài tiếp theo...

Nguồn dichthuatvietnam.vn

 

Video

Hỗ trợ dịch thuật Việt Lào

Đối tác

  • Advertisement
  • Advertisement
  • Advertisement
  • Advertisement
  • Advertisement
  • Advertisement
  • Advertisement

  • Kết nối Việt Lào Tiếng Lào Học tiếng Lào Tổ chức sự kiện